Didáctica - Tema 1

Ola a todos! Nesta última entrada, vou a falar sobre o Tema 1, o cal traballamos na sesión do 9 de xaneiro. Este tema trata sobre as situacións e variábeis na situación de ensino das linguas estranxeiras.

Á hora de adquirir unha lingua, atopámonos con tres conceptos básicos: lingua inicial, segunda lingua e lingua estranxeira. A lingua inicial é aquela que se aprende durante a infancia de maneira natural e inconsciente no seno da familia, incluso antes de que se produza a escolarización. Poderíase adquirir máis de unha lingua durante esta etapa, dándose o fenómeno do bilingüismo. Tende a considerarse sinónimo de lingua materna, pero aínda non existe un consenso sobre isto. A segunda lingua ou L2 é un idioma que se aprende despois de adquirir a lingua incial. Esta segunda lingua adquírese na maioría dos casos mediante a inmersión, xa que é a lingua que se fala no lugar onde vive a persoa que a aprende: por exemplo, se un inmigrante vén a España e aprende o noso idioma, entón o español sería a súa segunda lingua. Aquí radica a principal diferenza entre a segunda lingua e a lingua estranxeira, xa que está última apréndese na escola de maneira consciente e sen estar no país de onde provén esa lingua. Por exemplo, un inglés que aprende español en Inglaterra estaría aprendendo unha lingua estranxeira, xa que o español non é un idioma oficial nese país. Para poder apreciar mellor as diferenzas entre estas palabras, realizamos por grupos de catro un diagrama de Venn, no cal debíamos poñer as principais características da aprendizaxe da lingua materna e da lingua estranxeira. O máis interesante desta actividade foi a posta en común, xa que puidemos comprobar como, dependendo do contexto de aprendizaxe de cada persoa, pode chegar a ser extremadamente difícil diferenciar estos tres conceptos.

Isto lévanos á seguinte parte da sesión, na cal aprendemos tres novos conceptos con respecto ás linguas, esta vez dependendo do seu contexto de uso: lingua habitual, lingua de traballo e lingua vehicular. A lingua habitual é aquela que un falante emprega na maioría das situacións comunicativas nas que se atopa ao longo do día. Esta lingua non sempre coincide coa lingua inicial do falante, xa que un inmigrante utilizará a lingua do país ao que emigrou para comunicarse, pero esa no foi a lingua que aprendeu durante a súa primeira infancia. A lingua de traballo é a lingua que hai que empregar para comunicarse nunha compañía, empresa, sociedade, Estado, órgano ou organización. É a lingua de correspondencia diaria e de conversación usual entre os seus membros. Por exemplo, os funcionarios en España deben comunicarse no seu posto de traballo na lingua ou linguas oficiais do país, independemente de cal sexa a súa lingua inicial ou habitual. A lingua vehicular é unha lingua que adoptan dous o máis falantes de linguas diferentes para poder comunicarse, polo que este concepto está intimamente ligado ao de lingua franca. A lingua vehicular tamén pode referirse á lingua de preferencia nun determinado ámbito técnico: por exemplo, se nunha reunión sobre tecnoloxía hai tres persoas que falan francés e unha que fala español, escollerán falar en inglés independetemente de se a persoa española sabe francés ou non, xa que o inglés é a lingua de preferencia en ámbitos relacionados coa tecnoloxía. 

A seguinte actividade que realizamos foi un Placemat, no cal dividimos un folio A3 en catro seccións deixando un recadro no medio para as preguntas. Cada membro tiña que responder individualmente, e despois tiñamos que pornos de acordo para dar unha resposta. As preguntas que lle tocaron ao meu grupo foron: “Na Unión Europea fálanse máis de 40 linguas distintas. Usa todas a Comisión Europea?” e “Unha profesora castelanfalante de Historia nun centro de ensino público, en qué lingua dará as súas aulas?”. No noso caso, sorprendeume a resposta a última pregunta, xa que descoñecía a lexislación ao respecto (ademais de que as dúas profesoras de Historia que tiña en Bacharelato daban clase en castelán).

Por último, gustaríame introducir o concepto de repertorio lingüístico. O noso repertorio lingüístico é o conxunto de habilidades e competencias que posuímos no uso dunha ou máis linguas, ademais de nas distintas variedades de cada unha delas. Dise que un falante posúe un repertorio lingüístico amplio cando é capaz de adecuar a súa actuación lingüística a situacións de uso moi diversas, as cales están condicionadas por factores como o estatus social dos interlocutores, o seu nivel de estudos, o tipo de relación que existe entre eles, o grupo de idade ao que pertencen, o seu lugar de residencia, etc. Na didáctica das linguas, o termo alude tanto ao repertorio de recursos e variedades lingüísticas que unha persoa posúe nunha lingua estranxeira que está a aprender, como tamén ás diversas linguas nas que é capaz de comunicarse, tanto na aula como fóra dela. Aquí vos deixo o repertorio lingüístico que fixemos en conxunto varias persoas do grupo 1.

En conclusión, este tema está máis centrado na diferenciación de termos lingüísticos relacionados coa adquisición das linguas. A pesar de que moitos deles xa os coñecía da carreira, sempre está ben facer un repaso e ver cómo estes termos se aplican de maneira distinta en cada persoa, xa que cada un temos o noso propio background nas linguas. Ademais, o repertorio lingüístico é algo que me gustaría ter traballado máis en profundidade, xa que consideramos que saber unha lingua é saber os elementos puramente lingüísticos que a conforman, pero saber un idioma vai más alá.

A LOMCE e a ensinanza de idiomas

Ola a todos! Para inaugurar este blog, vou a falar sobre unha cuestión relacionada co Tema 1, o cal trata sobre o ensino de linguas no presente modelo educativo, estatal e autonómico. O tema no que me vou centrar nesta entrada será o enfoque que ten a LOMCE na súa política de ensinanza de idiomas.

A Lei Orgánica para a Mellora da Calidade Educativa (LOMCE), coñecida popularmente como “lei Wert”, é unha lei do ordenamento xurídico español con carácter de lei orgánica, aprobada no ano 2013, e que modifica a Lei Orgánica Educación (LOE). Desde a presentación do proxecto de lei ata a súa aprobación definitiva polas Cortes Xerais, foi unha lei moi contestada e controvertida por varios sectores sociais e políticos, culminando en diversas manifestacións e folgas en toda España. De feito, durante a súa tramitación nas Cortes, a lei só foi apoiada polo Partido Popular, e en 2016 aprobouse no Congreso por maioría absoluta a súa paralización.

No seu preámbulo, a LOMCE considera que o dominio dunha segunda ou incluso dunha terceira lingua é unha prioridade na educación debido ao proceso de globalización que estamos vivindo. Esta lei defende que un dos obxetivos fixados pola Unión Europea é o fomento do plurilingüismo, e afirma que vai multiplicar os seus esforzos en conseguir que o alumnado chegue a dominar e a desenvolverse con fluidez en, polo menos, un idioma estranxeiro. Ademais, en caso de que non haxa suficientes docentes coas competencias lingüísticas necesarias, a Administración poderá excepcionalmente “incorporar expertos con dominio de lenguas extranjeras, nacionales o extranjeros, como profesorado en programas bilingües o plurilingües”. Á primeira vista, esta decisión só implica consecuencias positivas: o estudo de varios idiomas favorece o desenvolvemento metacognitivo do alumnado e mellora a súa capacidade de comprender conceptos abstractos relacionados coa gramática ou a sintaxis, ademais de proporcionarlle unha visión máis tolerante e intercultural do mundo. Por desgracia, o verdadeiro motivo polo que a LOMCE busca fomentar tan exhaustivamente o estudo de idiomas non é polos motivos anteriormente mencionados, senón para unha finalidade máis económica. De feito, a propia lei di que apostan pola incorporación curricular dunha segunda lingua estranxeira para “favorecer la empleabilidad y las ambiciones profesionales”.

Esta tendencia a promover o estudo de idiomas estranxeiros na educación obligatoria contrasta drasticamente coa súa política de acción cos propios idiomas territoriais da península. A LOMCE recoñece a posibilidade de impartir na lingua cooficial de cada comunidade todas as materias de carácter non lingüístico, pero neses casos “la Administración educativa deberá garantizar una oferta docente sostenida con fondos públicos en la que el castellano sea utilizado como lengua vehicular en una proporción razonable”, defendendo a libertade das familias á hora de elixir unha ensisnanza en castelán para os seus fillos. Esta política de que as linguas cooficiais nunca deben estar por encima do castelán contradice a tendencia que se vén dando nos últimos anos de ensinar idiomas mediante o método CLIL e o auxe das escolas/institutos bilingües.

Por un lado, a lei defende o uso de fondos públicos para garantir sempre unha oferta de ensinanza en castelán, algo que podería chegar a considerarse innecesario en moitos casos posto que as linguas ameazadas sempre son as cooficiais. Pero por outro lado, o noso sistema educativo favorece cada vez máis a ensinanza de outras materias mediante un idioma estranxeiro en lugar do castelán, e cada vez hai máis escolas que optan polas políticas do bilingüismo (concebindo bilingüismo sempre a combinación de castelán cun idioma estranxeiro, nunca cooficial). Sabendo a problemática territorial que se está vivindo no noso país nos últimos anos, e tendo en conta que para traballar nalgunhas comunidades autónomas é necesario ter un nivel mínimo no seu idioma cooficial, por qué o Goberno dedica todos os seus recursos en materia de ensinanza de idiomas ao castelán e ás linguas estranxeiras? A resposta é simple, xa que na sociedade actual existen dous tipos de linguas: as que che dan traballo e as que non.

Esta visión do estudo de idiomas como unha ferramenta para a economía en lugar de como unha oportunidade para potenciar a tolerancia e o entendemento entre comunidades non é para sorprenderse, posto que a LOMCE é unha lei educativa que enfatiza a competitividade, a mobilidade social e a futura empregabilidade como a clave para acadar a calidade educativa, e concibe a educación desde un punto de vista utilitario para a dimensión económica do país, deixando nun segundo plano a dimensión social da educación. A proba de que a LOMCE se sustenta en fins económicos está en que o propio preámbulo admite que a lei responde ás recomendacións da OCDE (Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico), un organismo de cooperación internacional formado por 36 estados que, como o seu nome ben indica, busca maximizar o crecemento económico e fomentar o desenvolvemento dos países membros.

O obxetivo desta entrada non é castigar a ensinanza de idiomas estranxeiros para fins económicos e defender o estudo obligatorio de todos os idiomas cooficiais da península. De feito, non creo que fora capaz de aprender vasco nin aínda que o estudase toda a miña vida. Pero hai que ter presente que vivimos nunha sociedade extremadamente capitalizada e clasista, e isto afecta incluso á maneira na que concebimos a ensinanza de idiomas. O máis claro exemplo disto é cando decidiín estudar un ano de xaponés na EOI de Vigo durante o meu último ano de carreira. Cando anunciei a miña decisión, só había tres tipos de resposta: “con só un ano vaiche axudar a atopar traballo?”, “pero iso sírveche para algo?”, “non é máis rentable estudar chino para poñer no currículum?”. Repito, o estudo de idiomas para atopar un traballo digno é unha realidade, é hai idiomas que abren máis portas que outros. Pero temos un problema como sociedade se empezamos a ver as linguas só como “ferramentas” en lugar de como expresións culturais e de identidade que representan a pobos enteiros.

Enlaces relacionados:
LOMCE (BOE)
OCDE